Vertigo, kişinin kendisinin ya da çevrenin dönüyormuş / kayıyormuş gibi algılamasıyla ortaya çıkan bir baş dönmesi şikâyetidir. Vertigo bir hastalık adı değildir; birçok farklı hastalığın belirtisi olarak görülebilir. Bu nedenle doğru yaklaşım, yalnızca “baş dönmesini baskılamak” değil; nedenini bulup hedefe yönelik tedavi planlamaktır.

Denge Sistemi Nasıl Çalışır?

Denge; üç ana sistemin birlikte çalışmasıyla sağlanır:

• İç kulak (denge organı)
• Gözler
• Kas–iskelet sistemi (eklem/duyu sistemi)

Bu sistemlerden gelen bilgiler beyin sapı ve beyinciğe iletilir; çok kısa sürede (saniyeler içinde) kaslara geri bildirim verilerek vücudun dengede kalması sağlanır. İç kulakta 3 yarım daire kanalı ve utrikül–sakkül adı verilen otolit organları bulunur. Bu yapıların içindeki sıvı hareketleri ve duyusal hücreler sayesinde vücudun uzaydaki konumu algılanır; gözlerde nistagmus gibi istemsiz hareketler görülebilir.

İç kulak kaynaklı baş dönmelerinde bazen şu belirtiler eşlik edebilir:

• kulakta çınlama
• işitme azlığı
• kulakta dolgunluk/basınç
• bulantı-kusma

Vertigo ve “Dizziness” Aynı Şey mi?

Sık karıştırılır ama aynı değildir:

• Vertigo: “Çevre dönüyor / altüst oluyor” hissi.
• Dizziness: Dengesizlik, sendeleme, sarhoş gibi sallanma, zeminin kayması, boşluğa basma, kayıkta sallanma hissi.

Bazı nedenler ortak olabilir; ancak çoğu zaman ayırıcı tanı gerekir.

Vertigo Neden Olur?

Vertigo nedenlerini pratik olarak iki ana gruba ayırırız:

A) Periferik Vertigo (İç kulak kaynaklı)

En sık görülen gruptur. Sık nedenler:

1. BPPV (Kristal Kayması)

Vertigonun en sık nedenlerinden biridir. Genellikle baş hareketleriyle tetiklenen, kısa süreli ama yoğun ataklar yapar (yatağa yatarken, yatakta dönerken, başı çevirmek, yukarı uzanmak gibi).

2. Vestibüler Nörinit

Çoğu zaman üst solunum yolu enfeksiyonları sonrası ortaya çıkabilir. Şiddetli baş dönmesi + bulantı-kusma ile seyreder, günler sürebilir. Modern vestibüler testlerle değerlendirme yapılır; çoğu hastada zamanla düzelme eğilimi vardır.

3. Meniere Hastalığı

Genellikle işitme kaybı + çınlama + dolgunluk hissi ile birlikte, 20 dakikadan 24 saate kadar sürebilen ataklar görülebilir. Tedavide yaşam tarzı ve medikal seçenekler; dirençli olgularda girişimsel yöntemler gündeme gelebilir.

4. Vestibüler Migren

Migren spektrumu içinde değerlendirilir. Baş dönmesi ataklarına bazen migren baş ağrısı, ışık/ses hassasiyeti, sersemlik hali, araç tutması, kulakta dolgunluk gibi bulgular eşlik edebilir. Testler normal olabilir; bu yüzden klinik öykü çok önemlidir.

Daha nadir: labirentit, iç kulak/denge siniri tümörleri, kronik orta kulak enfeksiyonunun iç kulağa yayılması gibi durumlar.

B) Santral Vertigo (Beyin/beyincik kaynaklı)

Beyindeki denge merkezlerini etkileyen nörolojik durumlarda görülebilir (damar tıkanıklıkları, MS, tümörler vb). Baş dönmesine bazen nörolojik belirtiler eşlik edebilir.

4) Vertigoda Ne Zaman Acil Değerlendirme Gerekir?

Aşağıdaki bulgular varsa acil değerlendirme gerekir:

• bilinç değişikliği
• çift görme
• konuşma bozukluğu
• kol/bacakta güç kaybı veya uyuşma
• şiddetli yeni tip baş ağrısı, bayılma, belirgin nörolojik bulgular

5) Vertigoda Tanı Nasıl Konur? (Modern Yaklaşım)

Tanı; şikâyetin ne zaman başladığı, neyin tetiklediği, ne kadar sürdüğü, eşlik eden belirtiler gibi detaylı öyküyle başlar. Ardından KBB muayenesi ve gerektiğinde testler planlanır.

KBB değerlendirmesinde neler yapılır?

• dış kulak yolu, kulak zarı ve orta kulak muayenesi
• gerekirse odyometri (işitme testi)
• timpanometri (orta kulak basınç testi)
• denge testleri (ihtiyaca göre)

Modern vestibüler testler (ihtiyaca göre)

• VNG (Videonistagmografi): Nistagmus analizleri, pozisyon testleri; özellikle BPPV değerlendirmesinde çok kıymetlidir.
• VHIT (Video Head Impulse Test): Yarım daire kanallarının fonksiyonunu değerlendirmede yardımcıdır.
• Kalorik test ve diğer ileri denge testleri: Klinik ihtiyaca göre planlanabilir.

BPPV şüphesinde yapılan testlerle kristalin hangi kanalda olduğu anlaşılır ve buna göre manevra seçilir.

6) Vertigo Tedavisi Nasıl Yapılır?

Vertigo “tek başına bir hastalık” olmadığı için tedavi nedene göre değişir. Ama ana prensip nettir:

• Hayati / nörolojik nedenleri dışla,
• Hedef tanıyı koy,
• Nedene yönelik tedaviyi uygula.

Aşağıda en sık nedenlerin tedavi yaklaşımları var:

Vertigo Tedavisi Nasıl Yapılır?

A) BPPV (Kristal Kayması) Tedavisi

En etkili yaklaşım manevra tedavisidir. Doğru manevra ile birçok hasta tek seansta belirgin rahatlar. Kristalleri “ilaçla düzeltmek” mümkün değildir; ilaçlar olsa olsa kısa süreli semptom yönetimine destek olur.

Klinikte (özellikle VNG eşliğinde) kristalin yeri belirlenip ilgili kanala uygun manevralar uygulanır.

B) Vestibüler Nörinit Tedavisi

İlk günler daha şiddetlidir; bulantı-kusma için destek tedavileri gerekebilir. Sıvı kaybı varsa serum desteği, kısa süreli istirahat ve sonrasında hekim önerisiyle denge egzersizleri/rehabilitasyon faydalı olabilir. Zamanla genellikle düzelme eğilimindedir.

C) Meniere Hastalığı Tedavisi

Amaç atakları azaltmak ve işitme/dengenin korunmasıdır.

• yaşam tarzı önlemleri (özellikle tetikleyicilerin yönetimi)
• medikal tedaviler
• dirençli/ileri olgularda girişimsel seçenekler (hekimin planına göre)

D) Vestibüler Migren Tedavisi

Migren yaklaşımına benzer bir plan izlenir:

• tetikleyicilerin yönetimi (uyku, stres, beslenme düzeni vb)
• uygun medikal tedaviler (kliniğe göre)
• gerekirse vestibüler rehabilitasyon

Evde Ne Yapılmalı, Ne Yapılmamalı?

Atak sırasında güvenlik önceliktir: düşme riskini azaltmak için güvenli bir yere oturmak/yatmak, ani baş hareketlerinden kaçınmak mantıklıdır. Evde manevra/egzersizler (ör. BPPV’de pozisyon manevraları) mutlaka doğru tanı ve doğru teknikle, ideal olarak bir sağlık profesyoneli yönlendirmesiyle öğrenilmelidir.

Sık Sorulan Sorular (SSS)

Son Not (Yasal/Medikal Uyarı)

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Baş dönmesi şikâyeti farklı hastalıkların belirtisi olabileceğinden, doğru tanı ve tedavi için muayene gerekir